آواز در تمام مراحل و دورههای زندگی چون غم و شادی، جنگ و صلح، تولد و مرگ، آیینهای قومی، دینی و مذهبی دیده میشود.
احمد جعفریماجد، مسئول انجمن دوستداران میراثفرهنگی تیرا، در یادداشتی نوشت: کودکی از بدو تولد با گریه ـ که خود نوعی آواز است ـ چشم به جهان میگشاید و با لالاییهای مادرانه، دوران کودکی را طی میکند.
در جامعه عرب خوزستانی، چه جوامع شهری (حَضَر)، چه هُورنشینان (مِعدانِ) و چه صحرانشینان (بِدوان)، مادران و زنان، که خود مربی و پرورشدهنده نسلها هستند، لالایی «دللول یا الولد يبني دللول»، در کودکی برای فرزندان میخوانند. «نعاوی» ـ نوعی آواز مخصوص غم و اندوه در میان زنان عرب خوزستان ـ را در فقدان عزیزان سر میدهند و «گُوله» - نوعی آواز مخصوص زنان عرب ـ را در شادی و سرور میسرایند و در حین انجام آیینهایی چون «حِصاد» ـ برداشت گندم یا برداشت برنج به روش سنتی ـ ریسندگی و بافندگی، موسیقی و آواز، بخشِ جداییناپذیر زندگی آنهاست.
در میان مردان نیز در وقت حِصاد (درو)، آوازهای مردانه مخصوصی دارند. در زمان صیادی نیز آواز «ساعدیه» را دارند که مِعدان هُورنشین به خوبی آن را اجرا میکنند. در زمان چیدن پشم گوسفندان نیز که به آن «گِصاص» میگویند، آواها و آوازهایی دارند که در مراسم آیینی برگزار و اجرا میکنند. وقت جنگ هم نغمههای آهنگین «یَزله» یا «هوسه»، به همراه حرکات جسم، پا و دست اجرا میکنند که با اجرای آن اعلام خود را برای جنگ اعلام میکنند. زمان شادی و سرور چون اعیاد با اجرای «هوسه» گروه گروه به همدیگر تبریک میگویند. موسیقی و آواز در دیگر امورات و احوالات مردم عرب دیده میشوند که در این نوشتار به مثالهای فوق بسنده میکنیم.
اما بسیاری نیز به طورها و مقامهای اهوازی، چون مقام حویزاوی، اهوازی، ساعدیه و علوانیه و غیره علاقمند هستند که همه این طورها و مقامها در جشنها، احتفالات، مرثیههای عاشورایی، نواحیها و حتی تلاوتهای قرآنی مورد استفاده قرار میگیرند. در این نوشتار به معرفی و بررسی مقام حویزاوی یکی از آثار معنوی و موسیقی مردم عرب اهوازی میپردازیم.
مقام حویزاوی از ابداعات «عبدعلی بن ناصر بن رحمه الحویزی» معروف به «بن رحمه الحویزی»، از علما، ادیبان، فقیهان و فرهیختگان «مشعشعیان» است و این مقام تاکنون در مراسم و جشنهای مردم عرب دیده میشود. این مقام موسیقی یکی از مقامات مهم در عراق و ایران است.
این مقام موسیقی از گستره وسیعی برخوردار است و نشانههایی از اجرای آن در لبنان، سوریه، کویت و دیگر کشورهای جهان عرب دیده میشود. مقام حویزاوی آنچنان جای باز کرده است که افراد بسیاری از کشورهای عربی علاقمندی خود را به این مقام نشان میدهند.
مقام حویزاوی، توسط استادان و موسیقیدانان بزرگی چون «محمد قبنچی»، «ناظم الغزالی»، «حامد السعدی»، «یوسف عمر»، «کاظم الساهر» و دیگر بزرگان موسیقی اجرا شده است. این مقام در کشورهای مختلف منتشر شده است و به نام «مقام حویزاوی» شناخته شده است.
قابل ذکر است عنوان این مقام برگرفته از نام شهر هویزه گرفته شده است که عبدعلی بن رحمه در آن میزیست. این مقام برای اجرای تلاوتهای قرآنی نیز بهکار میرود. استادانی چون «عبدالمعز شاکر»، «خلیل اسماعیل» و دیگر استادان قرآنی آن را به کار گرفتند.
شعوبی ابراهیم در کتاب «دلیل الأنغام لطلاب المقام» مینویسد: مقام حویزاوی جزو مقامات فرعی حجاز است و با شعر فصیح خوانده میشود. او همچنین ادامه میدهد که موسیقی این مقام، بدون ضرب اجرا میشود و قطعههایی چون «سعدی»، «دشت» و «حجاز غریب» در آن وارد میشود.
شعوبی ابراهیم، استاد دانشگاه بغداد و محقق عراقی، تحریر در مقام حویزاوی را جایز نمیداند. او تاکید میکند که اجرای مقام حویزاوی مستقیما از قصیده شروع میشود.
محمود مشهودی یکی از پژوهشگران و مدرسان موسیقی، در یادداشتی درمورد مقام حویزاوی مینویسد: مقام حویزاوی شامل نیمپرده، یکونیم پرده و نیمپرده است. جنس دوم مقام حویزاوی در اصل همان جنس «نهاوند»، با فواصل یکپرده، یکپرده تشکیل شده است.
در تحقیقات کتابخانهای صورت گرفته متوجه شدهایم که مقام حویزاوی یکی از مقامهای فرعی مقام حجاز است و در جداول موسیقی و مقامی عراق آمده است. اما متاسفانه در خوزستان هیچگونه پژوهش و تحقیق علمی در خصوص این مقام موسیقی انجام نشده است.
